صفحه اصلی - آکادمی علوم افغانستان

صفحه اصلی

نویسنده سرمحقق ثریا پوپل

تاریخچه اکادمی علوم افغانستان

بنیاد و اساس این نهاد علمی- تحقیقی به حدود 90 سال قبل برمیگردد؛ چنانچه:

پشتو مرکه: یا «مرکه د پښتو» در ماه عقرب سال 1301ش.(1922م.) در دورۀ حاکمیت شاه امان الله خان به ریاست مولوی عبدالواسع در برج شمالی ارگ کابل افتتاح و در سال 1302ش. (1923م.) به حیث ریاست سوم در چوکات وزارت معارف فعالیت مینمود

 و به حیث اولین مرکزعلمی و اکادمیک در کشور شناخته شده است. این مؤسسه در اغتشاش سال 1307ش. از بین رفت.

انجمن ادبی کابل: فرمان ایجاد آن در زمان حاکمیت محمد نادر خان (1309ش.) صادر و در سال 1310ش.(1931م.) با نشر مجله «کابل» رسماً به کار آغاز نمود و اولین رئیس آن محمد نوروز خان بود. این انجمن در سال 1311ش. یعنی سال دوم فعالیتش، «سالنامه مجله کابل» را نیز تا شماره چهارم نشر نمود و زمانیکه انجمن، به «پشتو ټولنه» تعویض شد نشر سالنامه به نام «کابل کالنۍ» تغییر نام نمود و تا شماره 18 از طریق «پشتو ټولنه» نشر میشد. در سال 1329ش. (1950م.) سلسله نشر سالنامه مربوط به ریاست مستقل مطبوعات گردید. مجله «کابل» اکنون از طرف مرکز زبان­ها و ادبیات در اکادمی علوم به نشر میرسد.

انجمن ادبی کندهار(پشتو ادبی انجمن ): در خزان  سال  1311ش.(1932م.)  به ریاست محمد عثمان خان بارکزی آغاز به فعالیت نمود و ارگان نشراتی این انجمن مجله «پشتو» بود که تا اکنون در چوکات اکادمی علوم از طرف مرکز بین المللی تحقیقات پشتو به زبان­های رسمی یونسکو نشر میگردد

پشتو ټولنه: از ادغام انجمن­های ذکر شده در ماه ثور سال 1316ش. (1937م.) «پشتو ټولنه» به حیث یک نهاد علمی و اکادمیک ایجاد گردید

 و وزیر معارف وقت سردار محمد نعیم خان، رئیس افتخاری آن بود. «پشتو ټولنه» که به نام «پښتو اکادمی و افغان اکادمی» نیز نامیده شده است، در سال 1318ش. بعد از ایجاد ریاست مستقل مطبوعات، مربوط آن ریاست جدید التشکیل شد. این مؤسسه از سال 1330ش. به بعد در سطح بین المللی به حیث یک اکادمی علمی پذیرفته شد، فعالیت­های آن مانند سایر نهادهای علمی و اکادمیک معیاری گردید و همچنین تأمین روابط را با سایر اکادمی­ها از همین سال آغاز نمود. در سال 1333ش. اساسنامۀ آن ترتیب و در سال 1334ش.(1955م.) بعد از منظوری اعلیحضرت محمد ظاهر شاه چاپ و نشر گردید. قابل ذکر است که در سال 1335ش.(1956م.) «پشتو ټولنه» از ریاست مستقل مطبوعات جدا و به وزارت معارف ملحق گردید.

در همین وقت به اعضای مسلکی این نهاد، مانند استادان پوهنتون رتبه­های علمی:

څېړونکی- پوهیالی

 څېړنيار- پوهنیار

 څېړنمل- پوهنمل

 څېړنوال- پوهندوی

 څېړندوی- پوهنوال

 څېړنپال- پوهاند

و امتیاز کادر علمی (500- 800- 1000- 1500- 2000- 3000 افغانی) قبول و «پشتو ټولنه» به حیث یک مؤسسه علمی – تحقیقی شناخته شد. ارگان نشراتی این انجمن مجلۀ «کابل»، جریده «زیری» و «هیواد» بود. مجلۀ «کابل» و جریدۀ «زیری» تا اکنون از طرف مرکز زبان­ها و ادبیات اکادمی علوم طبع و نشر میگردد. چاپ جریدۀ «زیری» در سال 1365ش.، به اساس فیصله شورای وزیران متوقف شد، ولی در سال 1381ش. دوباره به نشراتش آغاز نمود.

جریدۀ «هیواد» بار اول در سال 1328ش. (1949م.) به نشر رسید و صاحب امتیاز آن عبدالرووف بینوا بود. این جریده در سال 1333ش.(1954م.) از «پشتو ټولنه» جدا گردید.

کارهای مهمی که «پشتو ټولنه» در آن زمان انجام داده است به بعضی از آنها طور ذیل اشاره میگردد:

-  شیوه واحد تحریر در زبان پشتو

- چاپ  یک مجله و دو جریده

-   چاپ کتب

-   چاپ دایرة المعارف

-   چاپ سالنامه­ها

-    تدویر سمینارها

-    مشاعره­ها

-   نامگذاری مؤسسات شخصی و دولتی که موافقه «پشتو ټولنه» به شکل رسمی اخذ میشد.

بعداً اینکار توسط اکادمی علوم تا چند سال ادامه یافت، ولی اکنون توسط سایر نهادها صورت میگیرد.

ادامه