پارادایم شکلگیری - انکشاف تکتونیکی گرانیتهای زون هندوکش و ارزش اقتصادی آنها در روشنایی مدارک جیوکیمیاوی
محترم معاون سرمحقق دکتور احمد امید افضلی عضو علمی مرکز علوم زمین، معاونیت علوم طبیعی – تخنیکی اکادمی علوم افغانستان کنفرانس علمی–تحقیقی تحت عنوان «پارادایم شکلگیری - انکشاف تکتونیکی گرانیتهای زون هندوکش و ارزش اقتصادی آنها در روشنایی مدارک جیوکیمیاوی» در معاونیت علوم طبیعی – تخنیکی ارائه نمود.
در این کنفرانس، یافتههای جدید پیرامون چگونگی شرایط تشکیل، انکشاف تکتونو-مگماتیکی و پتانسیل اقتصادی گرانیتهای زون هندوکش با تأکید بر منطقۀ سالنگ مورد بحث و بررسی قرار گرفت، که خلاصۀ به شرح زیر است:
زون هندوکش بهعنوان یکی از مهمترین بخشهای کمربند اوروجنیک آلپ–همالیا، محصول تأثیرات پیچیده پروسه های سبدکشن، تصادم قاره ها و انکشاف قشر زمین در حاشیۀ جنوبی اوراسیا بوده و از دیدگاه تکتونومگماتیکی، میتالوجنیکی و اقتصاد معادن، جایگاه مهم در ساختمان جیولوجیکی افغانستان دارد. با وجود اهمیت این زون در انکشاف تاریخچۀ جیودینامیکی منطقه و شناسایی منابع معدنی با ارزش، بسیاری از کتله های گرانیتی آن تاکنون از نظر منشأ مگماتیکی، پتروجنیکی و ظرفیت اقتصادی بهصورت جامع مورد ارزیابی قرار نگرفتهاند. تحقیق حاضر با هدف تعیین خصوصیات پترولوجیکی و جیوکیمیاوی، تبیین جایگاه تکتونو-مگماتیکی و ارزیابی پتانسیل اقتصادی–صنعتی گرانیتها در بخش غربی زون هندوکش ( منطقه سالنگ) انجام شده است.
این تحقیق بر مبنای مطالعات ساحوی، پترولوجی، تحلیل عناصر کیمیاوی به روش فلورانس شعاع ایکس(XRF)، تفسیر رادیومتر پیشرفته فضایی انتشار و امیژن حرارتی(ASTER) و با استفاده از مودلهای کلاسیک و نوین تکتونیکی و مگماتیکی صورت گرفته است.
نتایج این تحقیق نشان میدهد که گرانیتوئیدهای زون هندوکش (منطقۀ سالنگ) عمدتاً در صنف گرانیت تا گرانودیوریت قرار داشته و با مقادیر SiO₂ بین 63.78 تا 69.37 فیصد ماهیت عمدتاً تیزابی و تکاملیافته دارند. ترکیب منرالوجیکی غالب شامل پلاجیوکلاز (25–40 فیصد)، کوارتز (10–30 فیصد)، فلدسپار پتاسیمی (10–20 فیصد) و بیوتیت (5–10 فیصد) بوده و خصوصیات جیوکیمیاوی آنها تعلق این احجار را به سلسلۀ کالکالکلین(Calc- Alkaline) و گرانیتهای میتاالومینوس نوع (I) تأیید مینماید. همچنین مودل جیوکیمیاوی نشان میدهد که مگما مؤلد این گرانیتویدها تحت تأثیر پروسه های تفریق کرستالی(Crystal fractionation) و پروسۀ اسمیلیشن و تفریق مگماتیکی (Assimilation–Fractional Crystallization -AFC) قرار داشته است.
تحلیل دیتا های بدست آمده اهم از ساحوی، پتروگرافیکی و جیوکیمیاوی به خصوص عناصر جزئی از قبیل نیوبیم (Nb) در نمونۀ شماره(S-Gr-04) برابر(ppm 29.5)، وانادیوم (V) برابر (ppm488.9)و مس (Cu) برابر (ppm 30) وجود دارد. همچنین در نمونۀ شماره(S-Gr-02) مقادیر باریم (Ba) و روبیدیوم (Rb) بهترتیب(ppm 1775 و 81)و در نمونۀ شماره(S-Gr-05) مقدار توریم (Th) برابر (ppm 5.8)و سایر عناصر ، در مودلهای پریس و دیگران (1984)، بچلر و باودن (1985)، مولرو گروف (1992)، لی و دیگران(2012) و هلدبرند و ولن نشان میدهد که گرانیتهای سالنگ عمدتاً در محدودۀ مرتبط به سبدکشن از نوع گرانیت های قوس های ولکانیکی (Volcanic Arc Granites)قرار گرفته است. این گرانیت ها محتملاً به سمت محیطهای متصادم عین زمان (Syn-Colission) انکشاف یافتهاند. این شواهد مؤید آن است که منشأ مگماتیکی مؤلد این احجار احتمالاً به ذوب قشر قارهیی ضخیمشده در یک سیستم اوروجنیک متقارب مرتبط بوده و انکشاف آنها انعکاس از پروسه های جیودینامیکی حاکم بر زون هندوکش در مراحل پایانی سبدکشن و تصادم قارهیی است. افزون بر آن، روند افزایشی نمونهها در دیاگرام Nb/Ti–Zr و قرارگیری آنها در مسیر اسمیلیشن و تفریق مگماتیکی (AFC) نشاندهندۀ انکشاف تدریجی مذابه های گرانیتی و افزایش سهم مؤلفههای قشری در روند پتروجنیز آن ها میباشد.
برخی شاخصهای جیوکیمیاوی بیانگر قابلیت بالقوه تمرکز عناصر نادر بوده، اما برای اثبات باروری اقتصادی سیستم، مطالعات تکمیلی میتالوجنیکی و جیوکیمیاوی پیشرفته ضروری است. اگرچه غلظت این عناصر در مرحلۀ کنونی برای اثبات ذخایر اقتصادی کافی نیست، اما ظرفیت بالقوه انکشاف سیستمهای پگماتیتی، هایدروترمال و فلزات کمیاب وابسته به گرانیت را در منطقه از لحاظ ذخایر معدنی مورد دلچسپی است.
خصوصیات لیتولوجیکی، تکسچری و ترکیب مناسب گرانیتهای هندوکش غربی ( منطقۀ سالنگ) ، قابلیت بهرهبرداری از آنها را بهعنوان سنگهای ساختمانی و تزئینی با ارزش افزوده بالا فراهم نموده است. این موضوع در شرایط کنونی افغانستان، که انکشاف صنایع معدنی و ایجاد زنجیر ارزش مواد معدنی از اولویتهای اساسی انکشاف اقتصادی کشور بهشمار میرود، دارای اهمیت به خصوصی است. از این منظر، گرانیتهای زون هندوکش میتوانند علاوه بر ارزش علمی و تکتونیکی، بهعنوان یک منبع بالقوه برای سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال، رشد صنایع سنگ ساختمانی و تقویت اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی مطرح گردند.
در پایان، متن و محتوای علمی کنفرانس توسط کمیتۀ موظف مورد ارزیابی قرار گرفت و اعضای کمیته ضمن تأیید ارزش علمی این تحقیق، آن را در راستای شناخت بهتر تکامل تکتونو-مگماتیکی زون هندوکش و ارزیابی ظرفیتهای معدنی و اقتصادی این منطقه با اهمیت دانستند.
