بررسی خصوصیات فونیتیکی لهجۀ قیپچاق زبان اوزبیکی افغانستان

روز یکشنبه به تاریخ ۴ اسد ۱۴۰۵ هـ ش عضو علمی مرکز زبان و ادبیات محقق امان‌الله ضیایی در معاونیت علوم بشری کنفرانس علمی – تحقیقی تحت عنوان «بررسی خصوصیات فونیتیکی لهجۀ قیپچاق زبان اوزبیکی افغانستان» در حضور محققین واستادان ارائه نمود.

محترم محقق در این کنفرانس جایگاه زبان اوزبیکی و لهجه‌های آن در افغانستان، به‌ ویژه لهجۀ قیپچاق، از دیدگاه زبان‌شناسی بیان نمود.

در آغاز، به پیشینۀ تاریخی زبان اوزبیکی و تقسیم‌بندی عمومی لهجه‌های آن به سه گروه عمده قارلوق، قیپچاق و اوغوز اشاره گردید و جایگاه لهجۀ قیپچاق به‌عنوان یکی از شاخه‌های مهم زبان اوزبیکی افغانستان توضیح داده شد. سپس ویژگی‌های آوایی این لهجه، به‌خصوص نظام واکه‌ها (فونیم‌های صدادار) و همخوان‌ها، مورد تحلیل قرار گرفت.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که لهجۀ قیپچاق زبان اوزبیکی افغانستان، در نتیجۀ پیشینۀ تاریخی قبایل قیپچاق، موقعیت جغرافیایی و تماس با زبان‌های همجوار، برخی ویژگی‌های خاص فونیتیکی خود را حفظ کرده است. از جمله می‌توان به حفظ برخی خصوصیات کهن زبان‌های ترکی، هماهنگی واکه‌ها (هماهنگی مصوت‌ها)، تفاوت‌های تلفظی برخی واج‌ها و ویژگی‌های خاص در نظام همخوانی این لهجه اشاره نمود.

همچنان در این ارائه، تأثیر عوامل تاریخی، جغرافیایی و تماس زبانی با زبان‌های دری، پشتو، ترکمنی، قزاقی و قرغیزی در شکل‌گیری و تحول نظام آوایی لهجۀ قیپچاق مورد بررسی قرار گرفت.

در بخش پایانی، طبقه‌بندی همخوان‌های زبان اوزبیکی و جایگاه ویژگی‌های فونیتیکی لهجۀ قیپچاق در میان دیگر لهجه‌های اوزبیکی مورد بحث قرار گرفت.

این تحقیق نشان می‌دهد که مطالعه و ثبت ویژگی‌های آوایی لهجه‌های اوزبیکی افغانستان، به‌ویژه لهجۀ قیپچاق، در شناخت تاریخ تحول زبان اوزبیکی و حفظ میراث زبانی این حوزه اهمیت فراوان دارد.