بررسی وقوع برخی از حوادث طبیعی در ساحات تحت پوشش اقلیم کوهستانی
محترم معاون سرمحقق عبدالوهاب همدرد آمردیپارتمنت جغرافیۀ طبیعی انستیتوت هایدرومیتیورلوژی مرکز علوم زمین، معاونیت بخش علوم طبیعی - تخنیکی اکادمی علوم افغانستان کنفرانس علمی – تحقیقی خویش را تحت عنوان:« بررسی وقوع برخی از حوادث طبیعی در ساحات تحت پوشش اقلیم کوهستانی » در دفتر معاونیت بخش علوم طبیعی- تخنیکی به حضور داشت هیأت ارزیابی ارایه نمود.
در این کنفرانس گفته شد که مبرمیت این تحقیق از آنجا ناشی میشود که مناطق کوهستانی افغانستان همهساله تحت تأثیر حوادثی چون لغزش زمین و برفکوچ قرار گرفته و خسارات قابل توجه جانی، مالی، اقتصادی و زیستمحیطی را تجربه میکنند. از سوی دیگر، تشدید تغییرات اقلیمی، افزایش درجه حرارت، تغییر در نوع، زمان و مکان بارندگی، بارانهای غیرموسمی، ذوب سریع برفها و یخچالها و افزایش فرسایش، زمینه وقوع این حوادث را بیشتر مساعد ساخته است.
این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام یافته و در کنار بررسی منابع علمی، مشاهدات ساحوی و معلومات موجود، از روشهای پذیرفتهشده مانند تحلیل عوامل طبیعی، ارزیابی خطر، مدلسازی و طرح راهکارهای کاهش خطر نیز استفاده بهعمل آمده است. هدف اساسی این کنفرانس، بررسی وقوع برخی از حوادث طبیعی در ساحات تحت پوشش اقلیم کوهستانی، بهویژه برفکوچ و لغزش زمین، و تحلیل عوامل مؤثر بر وقوع آنها در افغانستان میباشد.
در این تحقیق تلاش شده است تا به پرسشهای اساسی ذیل پاسخ داده شود: کدام مناطق افغانستان بیشتر مستعد وقوع برفکوچ و لغزش زمین میباشند؟ وقوع این حوادث همهساله چه مقدار خسارات جانی و مالی را در کشور بهجا میگذارد؟ چه عوامل طبیعی و انسانی در تشدید این پدیدهها نقش دارند؟ و کدام راهکارهای علمی و عملی میتواند در کاهش خطرات ناشی از برفکوچ و لغزش زمین مؤثر واقع شود؟
نتایج تحقیق نشان میدهد که ساحات دارای اقلیم کوهستانی، بهویژه مناطق دارای شیب تند، ارتفاع زیاد، بارندگی برفی و بارانی شدید، ساختارهای جیولوجیکی ناپایدار و پوشش نباتی ضعیف، از پرخطرترین مناطق در برابر وقوع برفکوچ و لغزش زمین محسوب میشوند. همچنان، در کنار عوامل طبیعی مانند زلزله، بارندگی شدید، ذوب سریع برف و تغییرات اقلیمی، فعالیتهای انسانی از جمله قطع بیرویه جنگلات، ساختوسازهای غیرمعیاری، تخریب پوشش نباتی و احداث سرکها بدون مطالعات تخنیکی، در افزایش خطر این حوادث نقش مهم دارد.
بر اساس یافتههای تحقیق، شناسایی و درجهبندی ساحات آسیبپذیر، تهیه نقشههای خطر، ایجاد سیستمهای هشداردهی زودهنگام، تطبیق اقدامات تثبیتی در دامنهها، احداث دیوارهای محافظتی، مدیریت درست آبهای سطحی، احیای پوشش نباتی، رعایت معیارهای تخنیکی در ساختوسازها و ارتقای آگاهی عامه از جمله راهکارهای مؤثر برای کاهش خطرات ناشی از برفکوچ و لغزش زمین بهشمار میروند.
در نتیجه، بررسی علمی و تحلیلی حوادث طبیعی در مناطق کوهستانی افغانستان میتواند زمینه را برای مدیریت بهتر خطرات، کاهش خسارات جانی و مالی، حفاظت از زیربناها، تأمین مصونیت جوامع محلی و تقویت برنامهریزی پایدار در کشور فراهم سازد.
مناطق دارای اقلیم کوهستانی در سطح جهان، بهویژه در افغانستان، از جمله آسیبپذیرترین ساحات در برابر تغییرات اقلیمی و مخاطرات طبیعی بهشمار میروند. این مناطق به دلیل شیبهای تند، ساختارهای جیولوجیکی ناپایدار، بارندگیهای شدید، تغییرات ناگهانی دما و پوشش برفی گسترده، همواره در معرض وقوع حوادثی چون برفکوچ، لغزش زمین، فرسایش و سایر پدیدههای طبیعی زیانبار قرار دارند.
در افغانستان، طی سالیان متمادی، برفکوچها و لغزشهای زمین خسارات جانی، مالی و زیربنایی قابل ملاحظهای را به جا گذاشته اند. این حوادث، بهویژه بر راههای مواصلاتی، تأسیسات زیربنایی، منازل مسکونی، زمینهای زراعتی، محیط زیست و فعالیتهای اقتصادی کشور تأثیرات منفی وارد نمودهاند. در حال حاضر، برفکوچ و لغزش زمین از جمله زیانبارترین مخاطرات طبیعی در افغانستان محسوب میشوند. همهساله هزاران کیلومتر سرک، شمار زیادی از منازل مسکونی و تأسیسات عامه در مناطق کوهستانی کشور در معرض خطر این حوادث قرار میگیرند و در موارد متعدد سبب تلفات انسانی و خسارات اقتصادی گسترده میگردند.
نمونههای آشکار این مخاطرات را میتوان در حادثۀ لغزش زمین در منطقۀ آبباریک ولسوالی ارگو ولایت بدخشان و فاجعۀ برفکوچ سالنگها مشاهده نمود که در نتیجۀ آنها شمار زیادی از هموطنان جانهای خویش را از دست دادند. چنین رویدادها نشان میدهد که نبود مدیریت مؤثر خطرات طبیعی، ضعف در سیستمهای هشداردهی، کمبود مطالعات ساحوی و نبود تدابیر پیشگیرانه میتواند پیامدهای اینگونه حوادث را چندین برابر افزایش دهد.
از آنجایی که بخش قابل توجهی از شاهراهها و مسیرهای ترانسپورتی افغانستان از مناطق کوهستانی و پرخطر عبور میکند، وقوع برفکوچ و لغزش زمین میتواند باعث مسدود شدن راهها، مختل شدن انتقالات، قطع دسترسی مردم به مواد اولیه و خدمات ضروری و افزایش آسیبپذیری جوامع محلی گردد. بنابراین، شناسایی ساحات آسیبپذیر، ارزیابی درجه خطر، تحلیل عوامل مؤثر و ارائۀ راهکارهای علمی و عملی برای کاهش خطرات ناشی از این پدیدهها، یک ضرورت جدی و حیاتی بهشمار میرود.
