بررسی، تحلیل و ارزیابی خشکسالی حوزه های آبی آمو، شمال و هریرود – مرغاب

محترم معاون سرمحقق رفیع الله نصرتی آمر انستیتوت هایدرومیتیورلوژی مرکز علوم زمین به تاریخ 2 / 6 / 1405 هـ.ش. از رسالۀ پروژۀ علمی - تحقیقی خویش تحت عنوان« بررسی، تحلیل و ارزیابی خشکسالی حوزه های آبی آمو، شمال و هریرود – مرغاب» در حضور کمیسیون مؤظف، دفاع نمود. مجلس با تلاوت آیات کلام الله مجید آغاز گردید و متعاقباً بیوگرافی محقق، نظر استاد رهنما و تقاریظ ارائه شده به خوانش گرفته شد. بعداً محقق محترم پیرامون کار پروژۀ علمی - تحقیقی خویش در وقت تعیین شده چنین توضیحات ارائه نمود:

خشکسالی یکی از پیچیده ترین و پُرهزینه ترین حوادث طبیعی ( قدرتی ) بوده، برخلاف سایر مخاطرات طبیعی، آغاز و پایان مشخص نداشته، بصورت تدریجی بر منابع آب، زراعت، مالداری، مصئونیت غذایی، محیط زیست، اقتصاد و اجتماع اثر می گذارد. این پدیده نه تنها باعث کاهش ظرفیت منابع آبی و تولیدات زراعتی می گردد، بلکه ناامنی غذایی، فقر، مهاجرت، تخریب ایکوسیستم ها و ... را نیز به دنبال دارد. به همین دلیل، بررسی، تحلیل و ارزیابی دقیق و همه جانبۀ خشکسالی با معیارهای پذیرفته شدۀ اکادمیک در سطح حوزه های آبی، دارای اهمیت استراتیژیک می باشد.

افغانستان با موقعیت جغرافیایی خاص، توپوگرافی برجسته و پیچیده و وابستگی گُسترده به منابع آب سطحی و زیرزمینی، در برابر تغییرات اقلیمی و وقوع خشکسالی، از آسیب پذیرترین کشورهای منطقه و جهان محسوب می گردد. در دهه های اخیر، کاهش بارنده گی، افزایش درجۀ حرارت هوا، بلند رفتن نرخ تبخیر و تعرق، کاهش ذخایر برفی و یخچالی و بی نظمی در نوع و رژیم بارنده گی، موجب تشدید انواع خشکسالی و کاهش ظرفیت آب در اکثر حوزه های آبی آن گردیده است. بناءً، تحلیل و ارزیابی وضعیت اقلیمی ( دریافت تمایل / روند درجۀ حرارت هوا و بارنده گی ) و خشکسالی های هواشناسی و هایدرولوژیکی آن، دریافت، شدت، مدت / دوام، فراوانی/ فریکوینسی، احتمال وقوع، تناوب، دورۀ بازگشت، همینطور زونبندی و طبقه بندی آسیب پذیری از خشکسالی، اهمیت این تحقیق را تبارز داده و می تواند زمینه را برای مدیریت پایدار منابع طبیعی، خاصتاً آب و کاهش خطرات و اثرات ناشی از خشکسالی فراهم سازد.

این تحقیق در (415) صفحۀ معیاری تحریر یافته، شامل مقدمه، شش فصل، نتیجه گیری، پیشنهادها، فهرست مآخذ، ضمایم و حاوی (249) جدول و (229) شکل و گراف بوده و با استفاده از روش کمی - کیفی و تحلیلی اجرا شده است. دورۀ زمانی / آماری آن 44 سال (1979 - 2022م.) بوده، خشکسالی های هواشناسی و هایدرولوژیکی با کاربُرد شاخص های (SPI)، (PNPI) و SDI  ذریعۀ سافتویر DrinC 1.7 تحلیل و ارزیابی گردیده است. همینطور، جهت دریافت تغییرات بارنده گی و درجۀ حرارت هوا، از آزمونهای من - کندال (Mann-Kendall) و سنز سلوپ (Sen’s Slope) استفاده به عمل آمده و تمام محاسبات آن در محیط RStudio انجام شده است. برخی از نتایج این تحقیق قرار ذیل خلاصه می گردد:

1. بر پایۀ یافته های آزمون سنز سلوپ (Sen’s Slope)، شیب تغییرات بارنده گی در مقیاسهای زمانی ماهانه، فصلی و سالانه در هر سه حوزۀ آبی به تفکیک استیشن های هواشناسی، کاهشی بوده که منجر به کسر بیلانس آبی گردیده است.
2.  نتایج آزمون سنز سلوپ (Sen’s Slope) نشان می دهد که شیب تغییرات درجۀ حرارت هوا در مقیاسهای زمانی ماهانه، فصلی و سالانه در هر سه حوزۀ آبی به تفکیک استیشن های هواشناسی، افزایشی بوده است.
3. بر پایۀ نتایج آزمون من - کندال (Mann-Kendall)، در طول دورۀ آماری مورد تحقیق، درجۀ حرارت هوای اکثریت استیشن های هواشناسی در هر سه حوزۀ آبی، تمایل / روند افزایشی و برعکس بارنده گی تمایل / روند کاهشی را با معنی داری بالای 97 فیصد نشان می دهد.
4. نتایج تحقیقات انجام شده حاکی از آن است که از چند دهه بدینسو هیچ ساحۀ از این حوزه های آبی، از وقوع پدیدۀ خشکسالی در امان نمانده، صرف با این تفاوت که در برخی ساحات شدت، مدت و دوام خشکسالی بیشتر و در برخی دیگر کمتر می باشد.
5. طبق یافته های تحقیق، شدت، مدت و دوام خشکسالی در هر سه حوزۀ آبی و به تفکیک استیشن های هواشناسی متفاوت بوده و طی سالهای اخیر در اثر تغییرات اقلیمی تکرار، شدت و دوام آن بیشتر شده است.
6. در حوزۀ آبی آمو، از مجموع سالهای مورد تحقیق، در 44.24 فیصد آن انواع مختلف خشکسالی و در 55.76 فیصد باقی ماندۀ آن انواع مختلف ترسالی اتفاق اُفتاده است. همینطور، در حوزه های آبی شمال و هریرود - مرغاب 49 فیصد سالهای آنها خشکسالی متفاوت و 51 فیصد سالهای باقی ماندۀ آنها ترسالی های متنوع را شاهد بوده اند. پس می توان گفت که دو حوزۀ اخیر الذکر از نظر تعداد وقوع خشکسالی در مقایسه با حوزۀ آبی آمو مقدمتر هستند.
7. از نظر آسیب پذیری خشکسالی از نگاه شدت، حدود 68 فیصد ساحۀ حوزۀ آبی آمو از نگاه شدت در کتگوری آسیب پذیر متوسط و تقریباً 22 فیصد دیگر آن در کتگوری آسیب پذیر کم قرار دارد. همینطور، 69 فیصد ساحۀ حوزۀ آبی شمال، شامل طبقۀ آسیب پذیر متوسط و 21 فیصد دیگر آن شامل طبقۀ آسیب پذیر کم می گردد. به عین شکل، حدود 36 فیصد ساحۀ حوزۀ آبی هریرود - مرغاب در معرض آسیب پذیری متوسط و باقی مانده حدود 64 فیصد اراضی آن در خطر آسیب پذیری کم واقع شده است که غالب بودن خشکسالی های نوع ضعیف و متوسط را در مقایسه با نوع شدید و بسیارشدید در حوزه های آبی متذکره نشان می دهد.
8. از نقطه نظر آسیب پذیری خشکسالی از نگاه وقوع، به صورت کُل،  22.5 فیصد حوزۀ آبی آمو در معرض آسیب پذیری زیاد، حدود 71 فیصد آن در معرض آسیب پذیری بسیارزیاد و باقی مانده حدود 6.5 فیصد ساحۀ آن در معرض آسیب پذیری حاد / بحرانی قرار دارد. همینطور، تقریباً 77 فیصد حوزۀ آبی شمال در خطر آسیب پذیری بسیارزیاد و 23 فیصد ساحۀ باقی ماندۀ آن در خطر آسیب پذیری حاد / بحرانی واقع است. به عین شکل با این تفاوت که در حوزۀ آبی هریرود - مرغاب وضعیت نسبت به دو حوزۀ دیگر در شرایط بدتر قرار دارد؛ یعنی 63.6 فیصد مساحت آن  شامل کتگوری آسیب پذیر بسیارزیاد و باقی مانده 36.4 فیصد آن شامل کتگوری آسیب پذیر حاد / بحرانی می باشد.
9. نتایج تحقیق نشان میدهد که خشکسالیهای هواشناسی و هایدرولوژیکی اثرات قابل ملاحظه بر ظرفیت آبی دریاهای آمو، کوکچه، کندز، مرغاب و هریرود از خود بجا گذشته؛ طوریکه ظرفیت آبی آنها بطور قابل توجه کاهش یافته است.

10 - بطور خلاصه، در اثر خشکسالی های چند دهۀ اخیر به ارزش میلیاردها دالر به زراعت، مالداری، جنگلات، محیط زیست، حیات وحش، منابع آبهای سطحی و زیرزمینی، صحت، اجتماع و سایر عرصه های حیاتی آسیب رسیده است و هرگاه روشها و راهکارهایی که جهت کاهش خطرات وارده از خشکسالی در نتیجۀ این تحقیق ارائه شده، در نظر گرفته نشود، در اثر خشکسالی های آینده حتی بیشتر از آن، به پیکر اقتصاد کشور آسیب خواهد رسید.

در ختم توضیحات، سؤالات مطرح و پاسخ های قناعت بخش از جانب محقق مذکور ارائه گردید. در نهایت کمیسیون دفاع  با در نظرداشت اسناد، مقالات، کنفرانس های ارائه شده و جریان دفاع، کار موصوف را مثبت  ارزیابی نموده و رسالۀ پروژۀ متذکره را برای ترفیع به رتبۀ علمی سرمحقق کافی دانسته و به اتفاق اراء مورد تائید قرار داده و برای موصوف موفقیت های مزید در تحقیقات آینده از بارگاه الله ^(ج) متعال خواستار شدند.

سلاید های پروژه را در لینک ذیل تعقیب نمایید:

https://asa.gov.af/sites/default/files/2026-08/Assessment%2C%20Analysis%2C%20and%20Evaluation%20of%20Drought%20in%20the%20Amu%2C%20Northern%2C%20and%20Harirud%20Murghab%20River%20Basins_0.pdf

چینل واتس اپ اکادمی علوم را در لینک ذیل تعقیب نمایید:

https://whatsapp.com/channel/0029VbCQAO7DTkK4eJX7DB1L

Documents